Theo thông tin mới nhất từ Hội Trầm hương Việt Nam sau quá trình làm việc với cơ quan CITES Việt Nam, vấn đề này bắt nguồn từ lịch sử phân loại khoa học của các loài thuộc chi Aquilaria.

Nhiều loài tương đồng, nhưng A. Crassna chưa có vị trí rõ ràng

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy nhiều loài như Aquilaria crassna, Aquilaria malaccensis, Aquilaria chinensis, Aquilaria agallocha… có vùng phân bố rộng tại Đông Dương, Nam Trung Quốc, Thái Lan và bán đảo Mã Lai. Trong đó, một số loài được xem là có tính tương đồng hoặc đồng danh (synonyms) trong các tài liệu khoa học quốc tế.

Trên cơ sở đó, Ban Khoa học của CITES quốc tế trước đây đã lựa chọn Aquilaria agallocha với chỉ dẫn tương đồng tới Aquilaria malaccensis để đưa vào danh mục quản lý của CITES. Tuy nhiên, Aquilaria crassna – loài được trồng phổ biến tại Việt Nam – lại chưa được định danh đầy đủ trong hệ thống này.

Nhiều ý kiến cho rằng, vào thời điểm xây dựng các danh mục quốc tế, Việt Nam chưa tham gia sâu vào các thiết chế khoa học và quản lý quốc tế liên quan đến CITES nên chưa có tiếng nói đủ mạnh trong quá trình xác lập danh mục. Bên cạnh đó, nhận thức về tầm quan trọng của việc đăng ký và bảo hộ định danh loài trong thương mại quốc tế cũng chưa được chú trọng đúng mức.

Doanh nghiệp thiệt hại vì “vướng” định danh khoa học

Không chỉ là vấn đề học thuật hay kỹ thuật quản lý, câu chuyện định danh loài hiện đã tác động trực tiếp đến hoạt động thương mại và xuất khẩu của doanh nghiệp Việt Nam.

Điển hình, Công ty Cổ phần Trầm TTA vừa có văn bản gửi Hội Trầm hương Việt Nam, Cơ quan Quản lý CITES Việt Nam và các đơn vị liên quan đề nghị hỗ trợ tháo gỡ vướng mắc pháp lý khi xuất khẩu trầm hương sang Hàn Quốc.

Theo doanh nghiệp này, trong quá trình xuất khẩu một lô hàng trầm hương sang Hàn Quốc, hồ sơ của Việt Nam sử dụng tên khoa học Aquilaria crassna theo đúng giấy phép CITES và quy định hiện hành. Tuy nhiên, phía đối tác nhập khẩu cùng cơ quan quản lý thực phẩm – dược phẩm Hàn Quốc (MFDS) cho biết hệ thống quản lý nhập khẩu của nước này hiện chỉ chấp nhận các tên khoa học Aquilaria agallocha Roxburgh và Aquilaria malaccensis Lam.

Do tên Aquilaria crassna chưa được cập nhật trong danh mục quản lý của MFDS, lô hàng của doanh nghiệp đã bị từ chối thông quan và buộc phải hoàn trả về Việt Nam.

Phía đối tác Hàn Quốc cũng xác nhận lý do trả hàng là: “The goods is not noticed on the list notification of MFDS (Ministry of Food and Drugs Safety).”

Sự việc khiến doanh nghiệp phát sinh hàng loạt chi phí như hải quan, kiểm dịch, chứng nhận xuất xứ (C/O), vận chuyển quốc tế hai chiều qua DHL Express, thuế nhập khẩu phía Hàn Quốc, thuế nhập khẩu và VAT khi tái nhập về Việt Nam.

Theo đại diện doanh nghiệp, thiệt hại không chỉ nằm ở chi phí tài chính mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng, uy tín thương mại quốc tế và khả năng mở rộng thị trường xuất khẩu trong tương lai.

Trước tình hình này, doanh nghiệp kiến nghị các cơ quan chức năng sớm có hướng dẫn chính thức về việc sử dụng tên khoa học phù hợp trên hồ sơ CITES phục vụ xuất khẩu sang Hàn Quốc; đồng thời xem xét bổ sung ghi chú về tính tương đồng giữa Aquilaria crassna và Aquilaria malaccensis hoặc cấp văn bản xác nhận bổ sung nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu quản lý nhập khẩu từ phía nước ngoài.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng đề xuất các cơ quan chức năng Việt Nam có trao đổi chính thức với phía Hàn Quốc nhằm thống nhất cách hiểu và áp dụng tên khoa học đối với sản phẩm trầm hương có nguồn gốc từ Việt Nam.

Chủ động tháo gỡ bằng nhiều giải pháp

Trước thực tế trên, Hội Trầm hương Việt Nam cho rằng cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và đối tác quốc tế để tháo gỡ khó khăn. Theo đó, Hội đề nghị các doanh nghiệp, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực trầm hương chủ động tập hợp các trường hợp phát sinh vướng mắc trong quá trình giao thương quốc tế để làm cơ sở kiến nghị tới các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế và các đơn vị liên quan.

Trên cơ sở đó, các cơ quan chức năng có thể tiến hành trao đổi, gửi công hàm hoặc làm việc trực tiếp với phía nước ngoài nhằm làm rõ cơ sở pháp lý đối với loài A. Crassna của Việt Nam. Bên cạnh đó, Hội cũng khuyến nghị các doanh nghiệp xuất khẩu chủ động phối hợp với đối tác nhập khẩu để gửi đơn giải trình hoặc đề nghị cơ quan quản lý sở tại xem xét công nhận phù hợp. Theo Hội Trầm hương Việt Nam, phương án này từng được một doanh nghiệp áp dụng thành công tại thị trường Trung Quốc.

Ngoài ra, từ kết quả phân tích ADN trên nguyên liệu trầm hương của một số vùng trồng tại Việt Nam, đã ghi nhận sự hiện diện tương đồng với Aquilaria malaccensis. Đây có thể được xem là cơ sở kỹ thuật để đề xuất xác nhận theo hướng A. malaccensis cho một số lô hàng cụ thể như giải pháp tạm thời nhằm duy trì hoạt động thương mại.

Việt Nam – Hàn Quốc thống nhất thúc đẩy tháo gỡ khó khăn

Trao đổi về vấn đề này, Phạm Văn Du cho biết Hội Trầm hương Việt Nam đã và đang làm việc với Hội Trầm hương Hàn Quốc nhằm tìm giải pháp tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến định danh loài trong thương mại quốc tế. Theo ông Du, hai bên thống nhất cao về việc cần thúc đẩy quá trình phối hợp giữa cơ quan quản lý, giới khoa học và cộng đồng doanh nghiệp để sớm tạo hành lang pháp lý ổn định cho hoạt động nhập khẩu, phân phối và tiêu thụ trầm hương Việt Nam tại thị trường Hàn Quốc cũng như các thị trường quốc tế khác. “Việc tháo gỡ khó khăn về định danh loài không chỉ là câu chuyện kỹ thuật hay pháp lý, mà còn liên quan trực tiếp tới uy tín, thương hiệu và tương lai phát triển bền vững của ngành trầm hương Việt Nam trên thị trường toàn cầu”, ông Phạm Văn Du nhấn mạnh.

Trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ trầm hương ngày càng tăng tại các thị trường Đông Bắc Á và Trung Đông, nhiều ý kiến cho rằng việc sớm hoàn thiện cơ sở pháp lý, thống nhất định danh khoa học và tăng cường tiếng nói của Việt Nam trong các thiết chế quốc tế sẽ là yếu tố then chốt để ngành trầm hương phát triển bài bản, minh bạch và bền vững hơn trong thời gian tới.

Tác giả: Nguyễn Tùng