Thông tin về vướng mắc định danh khoa học Aquilaria crassna trong danh mục CITES quốc tế
Kính gửi các Hội viên Hội Trầm Hương Việt Nam, các doanh nghiệp, đơn vị và cá nhân quan tâm,
Trong thời gian qua, Hội Trầm Hương Việt Nam đã tiếp nhận nhiều văn bản, kiến nghị và phản ánh từ các hội viên, doanh nghiệp xuất khẩu trầm hương liên quan đến những khó khăn phát sinh trong quá trình giao thương quốc tế, đặc biệt là vấn đề định danh khoa học loài Aquilaria crassna trong hệ thống quản lý của Công ước CITES quốc tế.
Sau quá trình làm việc và trao đổi với Cơ quan Quản lý CITES Việt Nam, Hội xin thông tin tới hội viên và cộng đồng ngành trầm hương một số nội dung như sau:
Theo các tài liệu và nghiên cứu quốc tế hiện hành, nhiều loài thuộc chi Aquilaria như A. crassna, A. malaccensis, A. sinensis, A. agallocha… có vùng phân bố rộng tại khu vực Đông Dương, Nam Trung Quốc, Thái Lan và bán đảo Mã Lai; đồng thời tồn tại những quan điểm khoa học cho rằng một số loài có tính tương đồng hoặc đồng danh (synonyms).
Trong hệ thống danh mục (Checklist) của CITES quốc tế hiện nay, tên Aquilaria agallocha được sử dụng với chỉ dẫn liên quan tới A. malaccensis. Tuy nhiên, tên khoa học Aquilaria crassna — là loài được trồng phổ biến tại Việt Nam — hiện chưa được thể hiện đầy đủ và rõ ràng trong danh mục này.
Theo đánh giá bước đầu, nguyên nhân có thể xuất phát từ bối cảnh lịch sử khi Việt Nam chưa tham gia sâu vào các cơ chế khoa học quốc tế liên quan tới CITES, hoặc chưa thực hiện đầy đủ việc đăng ký, cập nhật và bảo vệ định danh khoa học của nguồn gen trầm hương Việt Nam trên hệ thống quốc tế.
Hiện nay, nhiều quốc gia nhập khẩu kiểm tra rất chặt chẽ tính phù hợp pháp lý của hàng hóa dựa trên các quy định nội luật được xây dựng từ hệ thống CITES quốc tế. Do đó, việc tên Aquilaria crassna chưa được nhận diện rõ trong một số cơ sở dữ liệu hoặc quy định quốc tế đã phát sinh các rào cản trong hoạt động xuất khẩu tại một số thị trường, đặc biệt liên quan đến: thủ tục thông quan; hồ sơ kiểm dịch; hồ sơ thực phẩm, dược liệu hoặc nguyên liệu hương liệu; xác nhận nguồn gốc hợp pháp.
Qua trao đổi với CITES Việt Nam, việc bổ sung ngay tên Aquilaria crassna vào hệ thống danh mục quốc tế hiện là vấn đề phức tạp, liên quan đến quy trình khoa học và thủ tục quốc tế chặt chẽ, chưa thể thực hiện trong thời gian ngắn.
Tuy nhiên, để bảo vệ quyền lợi chính đáng của hội viên và doanh nghiệp Việt Nam, Hội Trầm Hương Việt Nam đề nghị các đơn vị chủ động phối hợp thực hiện các giải pháp sau:
a) Tổng hợp các vướng mắc thực tế phát sinh
Các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân khi gặp khó khăn trong giao thương quốc tế cần: tập hợp hồ sơ;
văn bản yêu cầu từ phía đối tác hoặc cơ quan nước ngoài; các trường hợp bị từ chối, đình trệ hoặc yêu cầu giải trình liên quan đến định danh A. crassna. Trên cơ sở đó, Hội sẽ tổng hợp để kiến nghị các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền như: Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Bộ Y tế; Cơ quan Quản lý CITES Việt Nam;
các cơ quan ngoại giao liên quan, nhằm hỗ trợ làm việc, trao đổi hoặc gửi công hàm tới các quốc gia đang phát sinh rào cản.
b) Chủ động làm việc với đối tác nhập khẩu
Hội khuyến nghị các đơn vị xuất khẩu đề nghị chính đối tác nhập khẩu: gửi văn bản giải trình; kiến nghị hoặc xin xác nhận từ cơ quan quản lý chuyên ngành tại nước sở tại.
Thực tế cho thấy, đã có trường hợp doanh nghiệp Việt Nam áp dụng hướng xử lý này và đạt kết quả tích cực tại thị trường Trung Quốc trong việc công nhận nguồn nguyên liệu A. crassna.
c) Tăng cường cơ sở khoa học và giám định ADN
Một số kết quả phân tích ADN từ vùng nguyên liệu tại Việt Nam cho thấy có sự hiện diện tương đồng với Aquilaria malaccensis.
Do đó, trong một số trường hợp cụ thể, có thể xem xét hướng xác nhận phù hợp theo A. malaccensis đối với các lô hàng đáp ứng đủ căn cứ khoa học và yêu cầu pháp lý liên quan. Tuy nhiên, đây chỉ được xem là giải pháp tình thế và cần được thực hiện thận trọng, đúng quy định.
4. Định hướng sắp tới
Hội Trầm Hương Việt Nam sẽ tiếp tục: phối hợp với các cơ quan quản lý; kết nối chuyên gia khoa học; hỗ trợ hội viên tổng hợp dữ liệu; thúc đẩy việc hoàn thiện cơ sở pháp lý và nhận diện quốc tế đối với nguồn gen trầm hương Việt Nam.
Đây là vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, thương mại và xuất khẩu của ngành trầm hương Việt Nam trong dài hạn, vì vậy rất cần sự quan tâm, đồng hành và phối hợp từ cộng đồng doanh nghiệp và hội viên. Hội Trầm Hương Việt Nam đề nghị các đơn vị có quyền lợi liên quan tiếp tục theo dõi các thông báo chính thức và chủ động phối hợp cung cấp thông tin khi cần thiết.
Trân trọng.
PHẠM VĂN DU
Chủ tịch Hội Trầm Hương Việt Nam